Ermənistan üçün fəlakətli yekun

Heç şübhəsiz, qonşu ölkənin sosial-iqtisadi durumuna Dağlıq Qarabağ konfliktinə görə onun Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən izolyasiyada saxlanması və Rusiyanın forpostu olması, o sırada Kremlin girovuna çevrilməsi həlledici təsir göstərib. Gerçək budur ki, Ermənistan ötən ili daha acınacaqlı göstəricilərlə başa vurub.

Bunu erməni təhlilçiləri də açıq şəkildə etiraf edirlər. Məsələn, irəvanlı iqtisadçı-analitik Susanna Petrosyan öz şərhinə 2015-ci il də Ermənistanın iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmağını vurğulamaqla başlayır: “Ölkənin xarici borcları artıb, emiqrasiya sürətlənib, xarici sərmayələrin azalması, kapitalın ölkədən çıxarılması kimi tendensiyalar güclənib. Yeni ildə indiki 5 milyard 22 milyon dollarlıq xarici borcun həcmi ÜDM-in 50%-ni aşa bilər. Yeri gəlmişkən, indiki iqtidarın (”Qarabağ klanı”nın – red.) hakimiyyətə gəldiyi 2008-ci ildə xarici borc cəmisi 1,5 milyard dollar olub. Demək, 7 ildə o, 3,8 dəfə artıb. “Global Financial İntegrity” təşkilatının məlumatına görə, son illər Ermənistandan çıxarılan kapitalın həcmi illik üçün 983 milyon dollar təşkil edib ki, bu da korrupsiya və kölgə iqtisadiyyatının yüksək səviyyədə olduğuna dəlalət edir”.

Ekspert Ermənistan iqtisadiyyatının ağır durumda olmasının ən mühüm göstəricilərindən biri kimi ticarət dövriyyəsi və pərakəndə ticarətin həcminin azalmasını qeyd edib: “Sonuncu dəfə bu göstərici 2009-cu ildə azalmışdı. 2009-cu ildən sonra ilk dəfə ölkə daxilində də ticarət azalıb. Yanvar-iyunda geriləmə 2014-cü ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 5,1% olub”.

“Qəliz iqtisadi situasiyanın digər bir göstəricisi Rusiyadan gələn transfertlərin həcminin azalmasıdır – hansı ki, 15 ildən çoxdur ki, Ermənistanın iqtisadi modeli üçün ən mühüm faktorlardan biridir. Transfertlər 2014-cü ilin sonlarından azalmağa başlayıb. 2015-ci ildə azalma 2014-cü illə müqayisədə 38-40% təşkil edib. Əvvəllər bu göstərici ildə təxminın 2 milyard dollar civarında olub. Bu, hakimiyyətin iri monopolist -idxalçıların dəstəyinə yönəlik siyasəti ilə yanaşı, ölkədə alıcılıq qabiliyyətinin azalmasının ən ciddi səbəbidir” – daha sonra qeyd edir Petrosyan.

Növbəti ciddi problem kimi o, idxalın ixracı 3 dəfə üstələməsinə diqqət çəkir: “Hökumətin situasiyanın guya sabitləşməsi haqda bəyanatlarına rəğmən, iqtisadiyyat geriləməkdə davam edib. Hökumətin stabil situasiya haqda bəyanatları ilə reallıqlar arasında əsl uçurum var. İstehlak ehtiyacının azalması problemi – hökumətin illər uzunu yol verdiyi yanlışlar və sistemli səhvlərin nəticəsidir. Bu səhvləri bir zəncirə yığmaq olar və onların arasında hakimiyyətin inhisarçılığı xırda və orta biznesin zıyanına gücləndirməsi, Rusiya transfertlərdən asılı iqtisadi modelin qurulması, ixracın inkişafı üçün effektli tədbirlərin görülməməsi, milli valyutanın kursunun süni şəkildə saxlanması xüsusi vurğulanmalıdır”.

Erməni təhlilçi şərhini belə tamamlayır: “Ermənistan iqtisadiyyatının inkişafında əsas maneə oliqarxik strukturların və monopoliyanın dominantlıq təşkil eləməsidir. Bunun nəticəsidir ki, biznesdə rəqabət mühiti mövcud deyil. Sabiq baş nazir Qrant Baqratyan əmindir ki, ölkənin inkişafı və miqrasiyanı önləmək üçün iqtisadi artım 2-3% yox, 7% səviyyəsində qərarlaşmalıdır.

Bütövlükdə hakimiyyətin siyasətinin əsas göstəricisi vətəndaşların sosial vəziyyətinin pisləşməsidir. Korrupsiyanın çiçəklənməsini və kölgə iqtisadiyyatının yüksək səviyyəsini təmin edən iqtisadiyyatın klan-oliqarxik modeli ölkənin inkişafına əngəl olaraq qalır. Bu – ÜDM-in əhəmiyyətli artımını təmin edəcək sərmayə axını önündə ciddi maneələrdir”.

***

Erməni iqtisadçının təhlili işğalçı ölkənin daxili iqtisadi durumunu aydın təsəvvür eləmək üçün yerərli sayıla bilər. Ancaq onun bir fikri ilə razılaşmaq çətindir. Bu da odur ki, guya Ermənistanda korrupsiya, kölgə iqtisadiyyatı olmasa, o, qısa zamanda çiçəklənə, miqrasiya dayana, xarici investisiyalar ölkəyə axa bilər.

Heç şübhəsiz, qonşu ölkənin sosial-iqtisadi durumuna Dağlıq Qarabağ konfliktinə görə onun Azərbaycan və Türkiyə tərəfindən izolyasiyada saxlanması və Rusiyanın forpostu olması, o sırada Kremlin girovuna çevrilməsi həlledici təsir göstərib. Gerçək budur ki, Ermənistan ötən ili daha acınacaqlı göstəricilərlə başa vurub.

Bunu erməni təhlilçiləri də açıq şəkildə etiraf edirlər. Məsələn, irəvanlı iqtisadçı-analitik Susanna Petrosyan öz şərhinə 2015-ci il də Ermənistanın iqtisadi vəziyyətini yaxşılaşdırmağını vurğulamaqla başlayır: “Ölkənin xarici borcları artıb, emiqrasiya sürətlənib, xarici sərmayələrin azalması, kapitalın ölkədən çıxarılması kimi tendensiyalar güclənib. Yeni ildə indiki 5 milyard 22 milyon dollarlıq xarici borcun həcmi ÜDM-in 50%-ni aşa bilər. Yeri gəlmişkən, indiki iqtidarın (”Qarabağ klanı”nın – red.) hakimiyyətə gəldiyi 2008-ci ildə xarici borc cəmisi 1,5 milyard dollar olub. Demək, 7 ildə o, 3,8 dəfə artıb. “Global Financial İntegrity” təşkilatının məlumatına görə, son illər Ermənistandan çıxarılan kapitalın həcmi illik üçün 983 milyon dollar təşkil edib ki, bu da korrupsiya və kölgə iqtisadiyyatının yüksək səviyyədə olduğuna dəlalət edir”.

Ekspert Ermənistan iqtisadiyyatının ağır durumda olmasının ən mühüm göstəricilərindən biri kimi ticarət dövriyyəsi və pərakəndə ticarətin həcminin azalmasını qeyd edib: “Sonuncu dəfə bu göstərici 2009-cu ildə azalmışdı. 2009-cu ildən sonra ilk dəfə ölkə daxilində də ticarət azalıb. Yanvar-iyunda geriləmə 2014-cü ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 5,1% olub”.

“Qəliz iqtisadi situasiyanın digər bir göstəricisi Rusiyadan gələn transfertlərin həcminin azalmasıdır – hansı ki, 15 ildən çoxdur ki, Ermənistanın iqtisadi modeli üçün ən mühüm faktorlardan biridir. Transfertlər 2014-cü ilin sonlarından azalmağa başlayıb. 2015-ci ildə azalma 2014-cü illə müqayisədə 38-40% təşkil edib. Əvvəllər bu göstərici ildə təxminın 2 milyard dollar civarında olub. Bu, hakimiyyətin iri monopolist -idxalçıların dəstəyinə yönəlik siyasəti ilə yanaşı, ölkədə alıcılıq qabiliyyətinin azalmasının ən ciddi səbəbidir” – daha sonra qeyd edir Petrosyan.

Növbəti ciddi problem kimi o, idxalın ixracı 3 dəfə üstələməsinə diqqət çəkir: “Hökumətin situasiyanın guya sabitləşməsi haqda bəyanatlarına rəğmən, iqtisadiyyat geriləməkdə davam edib. Hökumətin stabil situasiya haqda bəyanatları ilə reallıqlar arasında əsl uçurum var. İstehlak ehtiyacının azalması problemi – hökumətin illər uzunu yol verdiyi yanlışlar və sistemli səhvlərin nəticəsidir. Bu səhvləri bir zəncirə yığmaq olar və onların arasında hakimiyyətin inhisarçılığı xırda və orta biznesin zıyanına gücləndirməsi, Rusiya transfertlərdən asılı iqtisadi modelin qurulması, ixracın inkişafı üçün effektli tədbirlərin görülməməsi, milli valyutanın kursunun süni şəkildə saxlanması xüsusi vurğulanmalıdır”.

Erməni təhlilçi şərhini belə tamamlayır: “Ermənistan iqtisadiyyatının inkişafında əsas maneə oliqarxik strukturların və monopoliyanın dominantlıq təşkil eləməsidir. Bunun nəticəsidir ki, biznesdə rəqabət mühiti mövcud deyil. Sabiq baş nazir Qrant Baqratyan əmindir ki, ölkənin inkişafı və miqrasiyanı önləmək üçün iqtisadi artım 2-3% yox, 7% səviyyəsində qərarlaşmalıdır.

Bütövlükdə hakimiyyətin siyasətinin əsas göstəricisi vətəndaşların sosial vəziyyətinin pisləşməsidir. Korrupsiyanın çiçəklənməsini və kölgə iqtisadiyyatının yüksək səviyyəsini təmin edən iqtisadiyyatın klan-oliqarxik modeli ölkənin inkişafına əngəl olaraq qalır. Bu – ÜDM-in əhəmiyyətli artımını təmin edəcək sərmayə axını önündə ciddi maneələrdir”.

***

Erməni iqtisadçının təhlili işğalçı ölkənin daxili iqtisadi durumunu aydın təsəvvür eləmək üçün yerərli sayıla bilər. Ancaq onun bir fikri ilə razılaşmaq çətindir. Bu da odur ki, guya Ermənistanda korrupsiya, kölgə iqtisadiyyatı olmasa, o, qısa zamanda çiçəklənə, miqrasiya dayana, xarici investisiyalar ölkəyə axa bilər.