Rəşad Həsənov: “İstənilən halda, oliqarxlar bu prosesdə iştirak etmək üçün daha böyük üstünlüyə malikdir”; Qubad İbadoğlu: “Təhlil göstərir ki, özəlləşdirməyə təqdim olunan bir çox müəssisələr fəaliyyət göstərmir”
Xəbər verdiyimiz kimi, ölkədə böyük özəlləşdirmə prosesinə start verilib və bir neçə gün öncə Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi 65 dövlət əmlakını özəlləşdirməyə çıxarıb. Bu əmlakların 25-i iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində fəaliyyət göstərən səhmdar cəmiyyətlər, 2-si qeyri-yaşayış sahəsi, 28-i digər dövlət əmlak və obyektləri, 10-u isə nəqliyyat vasitələridir.
Özəlləşdirməyə çıxarılan müəssisələr nəqliyyat, xidmət, kənd təsərrüfatı, o cümlədən qida istehsalı, inşaat və ticarət sahəsində fəaliyyət göstərirlər.
Ekspertlər özəlləşdirmə prosesini dövlət büdcəsinə yeni vəsaitlərin daxil olması və büdcə yükünün azaldılması baxımından müsbət qiymətləndirsələr də, həmin müəssisələrin gələcək taleyi baxımından narahatlıqlarını ifadə ediblər. Məlum olduğu kimi, ölkədə sahibkarların əksəriyyətində kapital çatışmazlıqları var. Belə olduğu halda özəlləşdirilməyə çıxarılan obyektlərin əsas müştəriləri oliqarxlar olacaq. Çünki ölkədə ən çox vəsait məhz onlardadır. Bu isə yenə də oliqarxların varlanmasına və müvafiq sahələrdə onların inhisarçılığının güclənməsinə gətirib çıxara bilər.
“Yeni Müsavat”a açıqlamasında sözügedən problemləri vurğulayan iqtisadçı ekspert Rəşad Həsənov bildirdi ki, bu mənada hərraclarda xarici investorların iştirakına şərait yaradılmalıdır: “Azərbaycan iqtisadiyyatında problemli məsələlərdən biri də ciddi kapital çatışmazlığı və məhdud biznes çevrəsinin olmasıdır. Bu kimi hallarda özəlləşdirmələrdə müəyyən qədər arzuolunan şaxələndirməyə gətirib çıxarmaya bilər. Bu da oliqarxların hər hansı formada proseslərdə iştirakçılıq imkanlarını genişləndirir. Çünki onların maliyyə imkanları daha genişdir. Ancaq bir məsələni də nəzərə almaq lazımdır ki, burada daha çox üstünlük veriləcək məqam özəlləşdirmənin şəffaf şəkildə aparılması, hərracların şəffaf keçirilməsi, rəqabətliliyin təmin edilməsi və sair məsələlər olmalıdır. Ümumiyyətlə, böyük özəlləşdirmə ilə bağlı nəzərdə tutulan proqramda xarici investorların iştirakı da təmin edilməlidir. Xarici investorlar prosesə cəlb olunmalıdır.
Onlar sonrakı dövrlərdə bu müəssisələrin yeni sistemlə təmin edilməsində, müasir təcrübənin, innovasiyanın ölkəmizə gətirilməsində və müasir bazar prinsiplərinə uyğun idarəetmə modelinin qurulmasında ciddi dəstək ola bilər. Lakin ola bilsin ki, azərbaycansayağı özəlləşdirmə həyata keçirilsin. O zaman burada oliqarxlar öz maraqlarının təmin edilməsi məqsədilə müəyyən üsullara əl ata bilərlər. Növbəti dövrlərdə özəlləşdirmə fəaliyyətinə nəzarət gücləndirilməlidir”.
R. Həsənovun fikrincə, istənilən halda oliqarxlar bu prosesdə iştirak etmək üçün daha böyük üstünlüyə malikdir, onların imkanlarının məhdudlaşdırılması üçün qanunvericilikdə hər hansı yol yoxdur: “Amma dediyimiz kimi, proses şəffaf aparılarsa, burada həm özəlləşdirmədə dövlət gəlirlərinin məbləği arta bilər, həm də bu prosesdə külli miqdarda vəsait xərcləyən insanlar da bu vəsaitləri növbəti dövrlərdə geri qaytarmaq üçün daha səmərəli fəaliyyət həyata keçirər”.
İqtisadçı ekspert Qubad İbadoğlu da facebook sosial şəbəkəsində özəlləşdirmə prosesindəki problemlərdən yazıb. Yeni özəlləşdirmənin köhnə özəllikləri və müəmmalı tərəflərindən bəhs edən iqtisadçı bildirib ki, dövlətin bu prosesdən ciddi maliyyə qazanacağı gözlənilmir: “İnternetdə özəlləşdirilməyə çıxarılan obyektlərin maliyyə vəziyyətinə baxıb, təqdim olunan statistik məlumatları təhlil edərkən, məlum oldu ki, onların bir çoxunun səhmləri 70 faiz ətrafında və ya ondan çox satılıb, satışa çıxarılan zamanında satılmayan səhmlərdir. Belə ki, özəlləşdirmənin 1-ci sxeminə görə təqdim olunan obyektlərin 70 faizi vaxtilə dövriyyədə olan çeklərlə satılırdı ki, onların da 15 faizini kollektivin almaq hüququ var idi. Hələ o zamanlar mənim tənqid etdiyim bu yanlış sxemin tətbiqindən sonra bir çox səhmdar cəmiyyətlərin səhmlərinin nağd satışa çıxarılan hissəsi- 30 faizi satılmamış qaldı. Elə bu səbəbdən də 1-ci özəlləşdirmə çərçivəsində dövlət büdcəsi ciddi maliyyə qazana bilmədi. Çünki səhm nəzarət paketi başqasının nəzarətində olan müəssisələr adətən yeni investor maraq göstərmir.
Təhlil göstərir ki, özəlləşdirməyə təqdim olunan bir çox müəssisələr fəaliyyət göstərmir və yaxud illərlə dayanandan sonra qismən işlərini bərpa ediblər. Məsələn, “Lənkəran Broyler” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin, çörək məmulatlarının istehsalı və satışı üzrə istisaslaşmış “Şəmkir” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin, “Zaqatala Avtonəqliyyat” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin və digərlərinin işçilərinin sayı 1 nəfər göstərilib”.
İqtisadçı onu da qeyd edib ki, həmin müəssisələr arasında zərərlə işləyənlər, kreditor borcu olanlar da kifayət qədərdir: “Məsələn, ”Mingəçevir Regenerat” Açıq Səhmdar Cəmiyyəti barədə məlumatdan görünür ki, müəssisənin son maliyyə ilinin nəticələrinə görə 299 449 manatdır, eləcə də “Mingəçevir Texniki Rezin” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin kreditor borcları 931 120 manat təşkil edir. Odur ki, səhmlərinin 70 faizinə qədəri satılan (səhm nəzarət paketi 1 nəfərin və qrupun əlində olan), debitor borcları olan zərərlə işləyən və yaxud fəaliyyət göstərməyən belə obyektlərin özəlləşdirməsindən nə isə gözləmək sadəlövhlük olardı. Hesab edirəm ki, belə müəssisələri özəlləşdirməyə çıxarmaqla Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi çox uğursuz layihəyə imza atıb”.
