Ailə münaqişəsi, isti “peraşki” qonaqlığı və Mehriban Zeynalova ilə söhbət…

***

Qadın, ərinin ona və uşağına fiziki zorakılıq tətbiq etdiyini və o evə bir də qayıtmayacağını deyirdi. Ana və bacı isə gənc qadını nə olursa-olsun geri qayıtmağa məcbur edərək, el içində biabır olduqlarını əsas gətirirdilər. Ər isə etdiyi zorakılığın səbəblərini sadalayaraq, özünü haqlı çıxarmağa çalışırdı. Ailə görüşündə təşkilatın psixoloqu və hüquqşünası da iştirak edirdi.

Mətbəxdə səs-küylü idi. Sığınacaqdakı qadınlar burada peraşki bişirirdi. Dərdli qadınlar olsalar da, deyib-gülür, zarafat edirdilər. Bizi də bişirdikləri peraşkiyə qonaq etdilər. Deyirlər ki, bu, onların gündəlik məşğuliyyətidir. Hər gün peraşki bişirib yaxınlıqdakı dükanlara satır, müəyyən tələbatlarını ödəyirlər. Daha çox gələcəkləri ilə bağlı planlarını həyata keçirməyə çalışırlar. Əksəriyyəti erkən nikahın və ailə zorakılığının qurbanı olan bu qadınların sığınacaq yenidən həyata ümidlərini qaytarıb. Təşkilat sədri Mehriban Zeynalova ilə görüşürük. Bizi gülərüzlə qarşılayıb hal-əhval tutur. Daha sonra keçirik söhbətin sual-cavab hissəsinə…

– Planlarımız çoxdur və dayanmadan davam edirik. Bizim digər təşkilatlardan üstün cəhətimiz odur ki, təşkilatın ofisi özümüzündür, bu baxımdan  fasiləsiz işləyirik. Çətinliklə də olsa, sığınacağı saxlayırıq. Çünki qadınlara qarşı zorakılıqla mübarizədə sığınacaq çox önəmlidir. Müraciət edənlər də kifayət qədərdir. Qadınlara pulsuz hüquqi yardım da göstəririk. Alimentin alınması və ya atalığın müəyyən edilməsi, əmlak məsələləri və sairlə bağlı hüquqi yardım göstəririk. Həmçinin psixoloji yardım göstəririk, çətin vəziyyətdə olan qadınlara dəstək olmağa çalışırıq. Bütün QHT-lər bu istiqamətdə səfərbər olub fəaliyyət göstərməlidirlər ki, intihara meylli, zorakılıq qurbanı olan qadınlara yardım edə bilək. Biz rayonlara səfər planlaşdırırıq. Daxili İşlər Nazirliyinə müraciət etmişik və  polislər arasında məişət zorakılığına qarşı mübarizə və qurbanlarla davranış formaları ilə bağlı təlimlər keçmək istəyirik. Bunu bütün rayonlarda davam etdirəcəyik. Bu könüllü həyata keçirilən bir işdir, hər hansı qrant layihəsi deyil.

– Maliyyə vəziyyətimiz çətindir. Bizim elə də böyük məbləğdə layihələrimiz olmayıb. Hazırkı dövrdə isə yerli donorları gözləyirik. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi  layihə elan etməlidir. Orada iştirak etmək istəyirik. QHT Şurasına müraciət etmişik. Bu il həm də ötən il uğurla icra etdiyimiz layihəyə görə QHT Şurasından fəxri fərman almışıq.  Biz hər bir layihəni yalnız vətəndaşların faydalanması naminə icra edirik. Hazırda 13 nəfər sığınacaqdadır. Onlardan 4-ü uşaqdır, qalanları qadınlardır. Qadınların buraya müraciət səbəbi fərqlidir, əksəriyyəti məişət zorakılığının qurbanlarıdır. Onlar potensial qurbanlardır. Sığınacaqdakıların da xərclərini qarşılamağa çalışırıq.

– Bizdə “HİV-AİDS” layihəsində 12 işçimiz hazırda maaş ala bilmir. Onlar hələlik işləmirlər. Ancaq təşkilatdan uzaqlaşmayıblar. Bir çox məsələlərdə dəstək verirlər. Ehtimal edirik ki, o layihə davam edəcək.  Bu Səhiyyə Nazirliyinin hökumət səviyyəsində keçən layihəsidir və çox vacib layihədir. Oraya həm vərəm, həm HİV  və AİDS xəstəlikləri daxildir. Bu baxımdan ehtimal edirik ki, ölkələrarası çərçivə memorandumu olacaq, o memorandum imzalanandan sonra bu layihə davam edəcək. Digər sosial yönümlü layihələrdədə çox zaman iştirak edə bilmirik. Kimlərinsə bizdən xoşu gəlmir deyə bəzən layihəmizi dəstəkləmirlər. Bəzən hansısa nazirliklərdə problemlərin həllindən çox qeybət, dedi-qodu üstünlük təşkil edir.

– Biz o qədər də çoxlu sayda fondla əməkdaşlıq etməmişik. Əvvəllər ABŞ səfirliyi, ATƏT, Qadınlar üçün Qlobal Fond, “Mamakeş” təşkilatları ilə əməkdaşlıq etmişik. Səhiyyə Nazirliyi, Qlobal Fond və biz birgə  HİV- lə bağlı bir layihə həyata keçirmişik. Ancaq hazırda əsas istiqamət qadına qarşı zorakılıq mövzusudur. Əsas tərəfdaşımız isə QHT Şurasıdır. Hər il ora müraciət edirik.

– Mən hətta bu barədə bir status da yazmışdım ki, devalvasiya qadınların günahı deyil. Bunun üçün qadınları öldürmək olmaz. Devalvasiyadan dərhal sonra ən azı qadınlara qarşı 4-5 qətl hadisəsi baş verdi. Təbii ki, biz başa düşürük ki, insanlar çıxış yolu tapa bilmir, gərginlik keçirirlər, psixoz vəziyyətə düşürlər. Ona görə də, qadınlara təkcə psixi vəziyyətdən çıxmaq üçün yox, həm də özünümüdafiə üçün məsləhətlər də vermək lazımdır. Bu məsələlər bizi çox ciddi şəkildə narahat edir. Təlimlərimizə daha çox insanları cəlb etməyə çalışırıq ki, insanlar bu görüşlərdə iştirak etsin. Vətəndaş cəmiyyəti ölkənin istənilən gərgin vəziyyətində mobil şəkildə reaksiya verməli və vətəndaşların yanında olmalıdır. QHT olaraq bizim böhran proqramımız var ki, insanlara hansı şəkildə yardım edək ki,  qətllər az olsun.

– Bəzi QHT-lər hər zaman mövsümi xarakterli olub, ancaq layihədən layihəyə işləyiblər. Sistemli şəkildə işləyən az təşkilat var. Bu reallıqdır. Əslində, bu QHT üçün mənfi haldır. Bu donor axtarışına çıxmağa gətirib çıxarır. Yəni sən özünü donor üçün cəlbedici etməlisən. Donor üçün o zaman cəlbedici olursan ki, sən özün həmin fəaliyyətlə davamlı məşğul olursan. Əgər sən donorda maraq oyada bilirsənsə, o özü axtarıb səni tapır. Hazırda QHT Şurasından başqa real bir donor qalmayıb. İş adamları, biznesmenlər də donor ola bilər. Ancaq Azərbaycanda iş adamlarında hələ ki, vətəndaş şüuru formalaşmayıb, daha çox biznes maraqları baxımından məsələyə yanaşırlar. Çox az hallarda hansısa layihəyə dəstək verirlər. Bəzən korporativ sosial məsuliyyət layihələri olub. Lakin biz o müsabiqələrdə iştirak edə bilməmişik. Mən həmin müsabiqələrə kölgə salmaq istəmirəm, ola bilsin, bu, məndə alınmayıb.

– Ən çox Daxili İşlər Nazirliyi ilə əməkdaşlıq edirik. Bu qurum şəffafdır, təklifləri qəbul edirlər, dəstək verirlər, istənilən müraciəti cavabsız qoymurlar.  Səhiyyə Nazirliyi çox yaxşı işləyir. Buradan nə qədər adam yollayırıqsa, hamısını pulsuz, müayinə edirlər, əməliyyat edirlər. Müraciətlərimiz cavabsız qalmır.

Son olaraq, Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinə müraciət etmişik. Onlardan cavab gözləyirik. Akkreditasiyadan keçmişik. Onlar tərəfindən də sığınacağımıza çətin vəziyyətdə olan qadınlar yönləndirilir. İndiki dövrdə hesab edirəm ki, sığınacaq və yardım istəyən daha çox olacaq. Psixoloji yardıma ehtiyac artacaq. İnsanların maddi imkanı olmadığına görə pulsuz xidmət göstərən təşkilatlar gündəmdə olacaq. Bu baxımdan daha geniş çevrədə işləməyi planlaşdırırıq. 11 700 boşanma var, evdə qadınlar öldürülür, erkən nikahların sayı artır, hər gün ana-uşaq ölümləri olur. Bu istiqamətdə işləmək üçün bizə dövlət qurumlarının, donorların dəstəyi lazımdır.

– Problem ondan ibarətdir ki, bəzən görülən işlər haqqında da məlumat tapmaqda çətinlik çəkirik. Düzdür, ƏƏSMN saytında layihələrlə bağlı müəyyən məlumatlar olur, DİN-in saytında da məlumatlar olur. Lakin Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin fəaliyyəti haqqında məlumatları mən tapa bilmirəm. Bundan başqa, ƏƏSMN-in saytında qadınlarla bağlı müəyyən bir bölmə yoxdur ki, oradan baxaq ki, nazirlik qadınlara yönəlik hansı fəaliyyət göstərib. Çox istərdim ki, indiki məqamda sosial işçilər aktivləşsin. Buna bizim kifayət qədər imkanımız var. Bu sahədə könüllülər də var.

Qadınların kiçik biznesə cəlb edilməsi ilə bağlı Sahibkarlıq Konfederasiyası ciddi şəkildə işlər görməlidir. Hazırda buna çox ehtiyac var. Adətən böhran dövrlərində güc daha çox qadınların üzərinə düşür. 90-cı illərdə böhran zamanı ölkədən qadın axını başladı. Əxlaq normalarına uyğun olmayan həyat tərzi keçirən qadınların sayı artdı. Bu iqtisadi böhrandan mənəvi dəyərlərin müsbətə dəyişməsi yönündə də istifadə etmək olar. Böhran bəzən ailələrin birləşməsinə və bir-birinə daha çox güvənməsinə, güzəşt etməsinə də gətirib çıxara bilər. Proseslərə bu cür baxa bilmək və müsbət yöndə dəyişmək üçün yaxşı vətəndaş cəmiyyəti olmalıdır ki, ortaya düşsün və bu barədə iş görməyə gücü çatsın.  Bunun üçün də QHT-lərə donor dəstəyi lazımdır.

– Bu proses hələ də davam edir. Orada bəzi nüanslar oldu. Elə oldu ki, məktub bizə gəlmədən məhkəmə qərar çıxartmışdı. Təsəvvür edin ki, Ali Məhkəməyə qədər iş getdi və biz onu geri bərpa etməyə çalışdıq. Proses hələ də, davam edir. Mən geri çəkilmək niyyətində deyiləm.

***

Söhbətimizi təşkilatın hüquqşünası Məlahət Nəbiyeva ilə davam edirik. 6 ildir təşkilatda çalışan Məlahət işindən məmnun olduğunu deyir: “Çox çətin işdir, ancaq həm də bununla cəmiyyət üçün mənəvi borcumu yerinə yetirirəm. Zorakılığa məruz qalmış, hüquqları tapdalanmış qadınların məhkəmələrində çıxıb onları təmənnasız müdafiə etmək bir qadın kimi mənim üçün çox müqəddəs işdir. Elə hadisələr olur ki, heç zaman görmədiyim situasiyalarla qarşılaşıram”.