Aydın Canıyev
Səhv etmirəmsə, makedoniyalı İsgəndər artıq 10 yaşında sərkərdə idi – repetitoru Aristotel olmuşdu, hərbin sirlərini dədəsi Filippin döyüş generallarından öyrənmişdi. Bunu axırda xatırlayarıq! İndi isə keçək mənim sözümün Mustafasına.
Üç əsrin, üç quruluşun adamlarıyla allah-bəndə söhbətindən ta ictimai-siyasi, elmi-tarixi, ədəbi-bədii gaplarıma əsaslanaraq, bir daha millətə sırınan goplara aydınlıq gətirmək cəhdində bulunuram.
Çarizm dövründə yaşamış hal şahidlərinin “bu günə şükür” təfəkkürünün əsası oydu ki, onlardan töycü alır, nə bilim torpaq, örüş, zəmi onların, kef onların, zülm bunların, yəni – rəiyyətin.
Belə baxanda, Azərbaycanda bəy olanlar nə çar, nə şah vaxtında fərli-başlı bir milli özgürlük göstərib, nə də səltənətləri əldən gedəndən sonra, heç meyitləri də ortada bəy kimi qoyulmayıb.
Xarakterin formalaşmasında, xarizmaya çevrilməsində hakim olanların davranışı əsasdı – istisnalar yalnız dahilərə aiddir, qul təfəkkürlü “şükran”ların içindən çıxan dahilər isə heç vaxt özlərini qul təfəkkürlülərə aid etməyiblər, yeri düşdükcə də adlarını da dəyişiblər, təbəəliklərini də!
Mənim dərdim-azarım o deyil. Çor-mərəz odu ki, ortada bəy olan da, hakim olan da həmişə təbəə olub! Təbəə isə millətə xarakter aşılaya bilməz, xarizma formalaşmasında heç bir nümunə ola bilməz!
Çar təbəəliyini “partbilet hakimliyi” və ona sədaqət kredosu əvəzləyəndə də yaşanan ağrıları, acıları, əskikləri onunla ört-basdır ediblər ki, yenə də ortanın “bəyləri” və hakimləri” deyiblər: çar vaxtında “belə” idi, bu günə də şükür!
O “belə idi”ynən bu “belə”nin fərqi nədəydi, xəbərdar adamlara bunu açmağın mənası yox.
Nəticədə hər iki formasiyada – çarizm-feodalizm-kapitalizm məngənəsində və sosializm boyunduruğunda Azərbaycan insanı bir pisdən digərinə keçidi xilas sayırdı!
Üstəlik də… xarakteri formalaşmağa qoymurdu: “biz uşaq olanda, biz cavan olanda, bizim zamanımızda…”
Hə… böyüyüb artıq şəxsiyyətə çevrilmə təfəkkürünə, xarizma nümayiş etdirmə anına çatanda isə, şəxsiyyət və xarizma olanlar həmən toz kimi üyüdülürdü! Çünki millət bütövlükdə “bu günə şükür” təfəkküründən adlaya bilməyib.
Adicə misalla məsəl üçün izahı: çarizm dövrünün nökəri babam sovet dönəmində kolxoz fəhləsi olaraq, dədəmə qul təfəkkürünü aşılayıb – yəni bu günə də şükür! Üstəlik, müharibə dəhşətlərini, aclıq vəhşətlərini yaşayandan sonra ona qulaq asmamağa, bu şükranlıq təfəkküründən imtina etməyə dədəmin heç bir cürəti, cəsarəti və əsası olmayıb. Dədəmin mənə aşılaya bildiyi isə bundan artıq ola bilməzdi ki? – 40-cı illərin müharibəsini, 50-60-cı illərin aclığını görən dədəm 70-ci illərin 70 manat fəhlə maaşına, əlbəttə, “bu günə də şükür” deməliydi! Məndən də tələb eləməliydi və bunda özünü haqlı bilirdi də ki, dərsə nəinki yamaqlı şalvarda, üstəlik də acqarına gedib əlaçı olmaq mənim üçün bir borcdur.
Çünki mən müharibə və aclıq illərini görməmişdim!
Çünki dədəm haçan hansı xarabaya üz tutmuşdu, ona da qaxınc etmişdilər: “bəylər, kəndxudalar bizi 724 fasiləsiz işlədir, ac saxlayır, üstəlik də etiraz edəndə qan gedənəcən döyürdülər, bu günə də şükür!”
Və beləcə, hər əvvəlki nəsil özündən sonrakı hər yeni nəslə ancaq bir əxlaq və yaşam norması öyrədib, təlqin edib, tətbiq edib: “bu günə də şükür. Biz uşaq olanda, biz cavan olanda…”
Hələm bunun ardınca çarizm zülmünün daha dəhşətli olduğunu vurğulamaqla sosializm bəlasına da toxunmamağı nəsihət edib! Bizim xalqın atalar sözü deyil ki, gedər əntəri, gələr betəri?
Tarixin alabəzək səhifələri var – onları ciddi siyasi uğur saymaq qaragüruh və kütlə eyforiyası təfəkkürüdü! Loru dillə desək, “Xəzər-Lənkəran”ın on ildə bir dəfə “İnter”i udması, əlbəttə, böyük qələbədi, amma və lakin 100 ildi “İnter”in anasını ağlar qoyan “Yuventus” üçün hətta on ildə üç dəfə məğlubiyyət ayıb deyil!
Tarixdə tarixin nəhəngləriylə müqayisə olunmaqla tarixi yaşamaq olar!
Tarixdə yaşayanlarla tarixlə sürünənlərin, tarixin sürüdükləri önəmli deyil!
Gəldik olduq müstəqil! Güman etmək olardı ki, müstəqillik bir millət formalaşdıracaq. Uzunçuluq eləməyə halım-həvəsim yoxdu, amma day buna da göz yumub deməsəm, alınmayacaq! Bu müstəqillik çarizmdən üzübəri bəylərin, sosializmdə kommunistlərin 200 ilə edəmədiklərini 20 ilə yapdılar. Fərli-başlı 20 illik müstəqillikdə görün nə boyda faciə var: 20 yanvar, 26 fevral… 20 noyabr!
Əlbəttə, nə deyilməlidi şəxsiyyət, xarizma olmalı vətəndaşlara: bu günə də şükür! Day küçədən əli qələm tuta bilməyənləri yığıb döyüş bölgəsinə aparıb belinə avtomat yükləmirlər, day meyitlər cüt-cüt gətirilmir, ayda-ildə bir dəfə öldürülənlərə həmən şəhid adı verilir, day avtobuslarda, marşrutkalarda telefon oğruları yoxdu, küçədə eşşək ətindən dönər soxuşdurmurlar, indi millət cındır-mındır geyinmir, “brendovşina” meydan sulayır, indi qızlarımızı erməni əsir götürmür, elə özləri
Dubaya, Türkiyəyə, Rusiyaya gedib çıxır!
Əlbəttə, bu günə də şükür!
Hə orasını da deyim ki, mənim beynimi hər üç formasiyanın, hər üç nəslin hakimləri çox pis çöndərib!
Mən heç vaxt bu günə şükür eləmədim!
Fəqət… bu təfəkkürü də mən Azərbaycan təhsilindən bəhrələnərək qazanmadım!
Rusdan oxuduğumdan, rusun Avropadan, Amerikadan əxz etdiyindən öyrəndim!
Noolsun ki?
Bəylər həmin bəylər, hakimlər həmin hakimlər, millət o millət,
təfəkkür eyni yaşda.
Amma və lakin mən də ayrı söz deyə bilmirəm!
Və mən də eynən özümdən əvvəlkilər kimi özümdən sonrakılara deyirəm:
-Bu günə də şükür!
Guya şükür etməyib nə edəcəyik axı?!
Gedər əntəri, gələr betəri!
Hələ erməniynən üstümüzə gəlirlər, gürcüylə də gəlsələr, neyniyərik? Farsla bəs? Çeçenləri qızışdırsalar?
20 yanvarı 25 il, 26 fevralı 26 il, 20 noyabrı 20 il həzm edən xalqın sonda fəxri, fərəhi bir Ramil Səfərov, bir Mübariz İbrahimov olacaqsa, onda bu günə şükürdən başqa təskinlik varmı?
Bu günə şükür deməmək üçün… sonda qayıdaq əvvələ.
Makedoniyalı İsgəndər artıq 10 yaşında sərkərdə idi – repetitoru Aristotel olmuşdu, hərbin sirlərini dədəsi Filippin döyüş generallarından öyrənmişdi.
Hə… haçan 10 yaşında oğullarımızı sərkərdə görərik, onda danışarıq!
Bizim indi 20 yaşında oğlanlarımızın sərkərdəliyi “oğurluq, qətl, zorlama” işlərindən boylanır!
Odur ki, uşaqlarımıza qaxınc etməyək: “biz uşaq olanda, biz cavan olanda…” – deyə!”
Uşaqlarınızın repetitoru Aristotel olsun – özümüz cəhənnəmə ki, ac qalmışıq, yamaqlı şalvarda məktəbə getmisik!
Uşaqlarımızı özümüz üfləyib-püfləyib əzizləməkdənsə, elə edək ki, xalq əzizləsin, xalq üçün əziz olsun!
Əks təqdirdə , bu günə də şükür – mənim kimi yazarlar belə yazılardan hələ çox yazacaq!
P.S. Azərbaycan bütün təhsil və tədris sistemlərindən istifadə edib, təkcə özünün olanından başqa. Mədrəsə də açıb, məktəb də, litsey də açıb, kollec də, sovet sistemini də tətbiq edib, Bolonya sisteminə də keçib.
Bundan artıq nə deyim axı..
Aktual.az
